Temas fracturantes y literatura infantil: la mediación literaria entre textos sobre la guerra y la muerte
DOI:
https://doi.org/10.28998/2175-6600.2026v18n40.21235Palabras clave:
temas fracturantes, guerra, muerte, lectura literariaResumen
Aunque la literatura infantil siempre ha abordado temas considerados polémicos y sensibles, en la última década cada vez más investigadores se han dedicado a definir y debatir los diversos términos utilizados, a menudo como sinónimos: polémicos, sensibles, fracturantes, difíciles, entre otros. Temas como la muerte, la pérdida, la indisciplina, la violencia y la guerra, aunque sensibles, forman parte de la realidad de los lectores infantiles. Sin embargo, la presencia de estos temas en la literatura dirigida al público infantil genera controversias, ya que muchos adultos creen que protegen a los niños al evitar debatir tales asuntos. En este sentido, este artículo tiene como objetivo reconocer la importancia de la literatura como espacio de formación estética al abordar temas fracturantes, con énfasis en la forma en que la guerra, como expresión del tema de la muerte, es representada. El artículo sostiene que, cuando son tratados con sensibilidad y una mediación adecuada, la guerra y la muerte contribuyen al desarrollo de las funciones superiores del niño. Para ello, se realizará un análisis de los libros Migrantes, de Issa Watanabe (2021), y A caminho de casa, de Jairo Buitrago (2012), centrándose en cómo la experiencia de la muerte está inserta en las narrativas sobre la guerra. Para el análisis, se toman como base los estudios de Àries (1995); Azevedo, Balça y Sastre (2017); Compagnon (2006); Doná (2024); Hanan Díaz (2020); Harari (2020), entre otros. Se espera, así, que este estudio contribuya a ampliar las posibilidades de uso de la literatura en el contexto escolar, especialmente aquella orientada a la formación de lectores autónomos.
Descargas
Citas
ALMEIDA, E. G. de; BELMIRO, C. A.; CHAVES, L. S. A morte em palavras e imagens em livros ilustrados latino-americanos. Revista Educação em Questão, Natal, v. 62, n. 73, p. 1–26, jul./set. 2024. Disponível em: https://periodicos.ufrn.br/educacaoemquestao/article/view/36514/19209. Acesso em: 16 mar. 2026.
ARIÈS, P. História social da criança e da família. 2. ed. Rio de Janeiro: LTC, 1995.
AZEVEDO, F.; BALÇA, A.; SASTRE M. S. Os Conflitos Bélicos e a Criança Na Literatura Infantil. Perspectiva. Florianópolis, 2017, p. 1141–1156.
BEDNAREK, M. Dzieciństwo w cieniu wojny – przedstawienie pojęcia wojny we współczesnych narracyjnych książkach obrazkowych dla dzieci. Porównania, n. 33, p. 1–?, 2023. DOI: https://doi.org/10.14746/por.2023.1.14. Disponivel em: https://pressto.amu.edu.pl/index.php/p/article/view/35725/33148. Acesso: 23/03/2026.
BUITRAGO, J. A caminho de casa. Tradução de Fabio Weintraub. São Paulo: Edições SM, 2012.
CAMARGO, L. Ilustração do livro infantil. Belo Horizonte: Ed. Lê, 1995.
CANDIDO, A. O direito à literatura. In: Vários escritos. 3 ed. São Paulo: Duas cidades, 1995.
COMPAGNON, A. O demônio da teoria: literatura e senso comum. Belo Horizonte: UFMG, 2006.
DONÁ, G. A morte nunca vem sozinha: temas fraturantes e formação
docente. Orientadora: Renata Junqueira de Souza. 2024. 180 f. Dissertação
(Mestrado em Educação) - Faculdade de Ciências e Tecnologia, Universidade
Estadual Paulista, Presidente Prudente, 2024.
FILHO, J. N. G.; PINA, P. K. da C.; MICHELLI, R. S. (orgs.). A literatura infantil e juvenil hoje: múltiplos olhares, diversas leituras. Rio de Janeiro: Dialogarts, 2011.
HANAN DÍAZ, F. Sombras, censuras y tabús en los libros infantiles. Cuenca: Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha, 2020.
HARARI, Y. N. Sapiens: Uma breve história da humanidade.Trad. Jorio Dauster. São Paulo. Companhia das Letras, 2020.
LINDEN, S. V. D. Para Ler o Livro Ilustrado. Tradução Dorothée de Bruchard. São Paulo: Cosac Naify, 2011.
LUIZARI, G. G. da S. Uma imagem, uma história: como as crianças compreendem o livro de imagem. 2019. 175 f. Dissertação (Mestrado em Educação) – Faculdade de Ciências e Tecnologia, Universidade Estadual Paulista, Presidente Prudente, 2019.
MARK, J. J. War in Ancient Times. Ancient History Encyclopedia, 2009. Disponível em: Guerra nos Tempos Antigos - Enciclopédia da História Mundial (worldhistory.org). Acesso em: 25 maio 2025.
NIKOLAJEVA, M. Reading for Learning: Cognitive Approaches to Children’s Literature. Amsterdam: John Benjamins, 2014.
PENZANI, R. Temas fraturantes: literatura que gera desconforto e quebra tabus. Blog Letrinhas, Companhia das Letras. 13 jun., 2024. Disponível em: https://www.companhiadasletras.com.br/blogDaLetrinhas/Post/6610/temas-fraturantesliteratura-que-gera-desconforto-e-quebratabus#:~:text=h%C3%A1%20a%20literatura%20que%20pode,os%20chamados%20%22tema s%20fraturantes%22. Acesso em: 15 jul. 2024.
VIGOTSKII, L. S. LURIA, A. R. LEONTIEV. A. N. Linguagem, desenvolvimento e aprendizagem. Tradução de Maria da Pena Villalobos. São Paulo, Ícone, 2019.
WATANABE, I. Migrantes. São Paulo: Solisluna, 2021.
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Debates em Educação

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial 4.0.
Neste tipo de licença é permitido Compartilhar (copiar e redistribuir o material em qualquer suporte ou formato) e Adaptar (remixar, transformar, e criar a partir do material). Deverá ser dado o crédito apropriado , prover um link para a licença e indicar se mudanças foram feitas . O conteúdo não pdoerá ser utilizado para fins comerciais .
Atribuição-NãoComercial 4.0 Internacional Creative Commons Attribution 4.0 (CC BY-NC 4.0).